مکانیزم ماشه یا Snapback یکی از بندهای بحثبرانگیز در توافق هستهای برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت است. این سازوکار به کشورهای عضو برجام اجازه میدهد در صورت نقض تعهدات از سوی ایران، تحریمهای لغوشده شورای امنیت را بدون نیاز به رأیگیری دوباره بازگردانند. اما پرسش کلیدی این است که در صورت فعالسازی، کدام قطعنامههای قبلی دوباره اجرا خواهند شد؟
قطعنامه ۲۲۳۱؛ چارچوب حقوقی مکانیزم ماشه
قطعنامه ۲۲۳۱ که در ژوئیه ۲۰۱۵ تصویب شد، همه قطعنامههای قبلی علیه ایران را تعلیق کرد. اما در بندهای پایانی تأکید دارد که اگر هر عضو برجام اعلام کند ایران به تعهدات پایبند نیست، تحریمهای پیشین «بهطور خودکار» بازخواهند گشت. این یعنی دوباره مجموعهای از قطعنامهها که از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ علیه ایران تصویب شده بودند، فعال میشوند.
فهرست قطعنامههای بازگشتی در مکانیزم ماشه
۱. قطعنامه ۱۶۹۶ (سال ۲۰۰۶)
- اولین قطعنامه شورای امنیت علیه ایران.
- الزام ایران به تعلیق فعالیتهای غنیسازی اورانیوم.
- هشدار به اقدامات تنبیهی در صورت عدم همکاری.
۲. قطعنامه ۱۷۳۷ (سال ۲۰۰۶)
- تحریم صادرات اقلام و فناوری حساس هستهای و موشکی به ایران.
- مسدود شدن دارایی برخی شرکتها و افراد ایرانی.
- ممنوعیت همکاری بینالمللی در زمینههای مرتبط با برنامه هستهای.
۳. قطعنامه ۱۷۴۷ (سال ۲۰۰۷)
- گسترش فهرست افراد و نهادهای تحریمی.
- ممنوعیت خرید و فروش تسلیحات متعارف از ایران.
- فشار بیشتر بر نهادهای بانکی ایران.
۴. قطعنامه ۱۸۰۳ (سال ۲۰۰۸)
- محدودیت بیشتر در مبادلات مالی.
- بازرسی محمولههای مرتبط با ایران در بنادر و فرودگاهها.
- منع سفر برای تعدادی از مقامات مرتبط با برنامه هستهای.
۵. قطعنامه ۱۹۲۹ (سال ۲۰۱۰)
- گستردهترین و سختترین تحریمها تا پیش از برجام.
- ممنوعیت کامل فروش سلاحهای سنگین به ایران.
- محدودیت بر فعالیتهای نظامی و موشکی.
- ایجاد چارچوب بازرسی کشتیها و پروازهای باری مشکوک.
- مسدود شدن داراییها و حسابهای بانکی سپاه و شرکتهای وابسته.
پیامد بازگشت این قطعنامهها
فعال شدن مکانیزم ماشه به معنای بازگشت به شرایطی است که ایران قبل از برجام تجربه میکرد:
- تحریم تسلیحاتی کامل در سطح سازمان ملل.
- قطع همکاری اقتصادی و مالی رسمی با ایران.
- ممنوعیت فعالیتهای موشکی و محدودیت شدید در صنایع دفاعی.
- انزوای بینالمللی مشابه دوران ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۳.
جمعبندی
فعالسازی مکانیزم ماشه، ایران را دوباره به نقطهای بازمیگرداند که پیش از توافق برجام در آن قرار داشت: زیر بار سختترین تحریمهای سازمان ملل متحد. با بازگشت قطعنامههای ۱۶۹۶، ۱۷۳۷، ۱۷۴۷، ۱۸۰۳ و ۱۹۲۹، نهتنها تحریمهای تسلیحاتی و مالی در سطح بینالمللی دوباره اعمال میشوند، بلکه مشروعیت جهانی این تحریمها به ایران فشار مضاعف خواهد آورد.
از منظر سیاسی، این وضعیت به معنای انزوای بینالمللی ایران است؛ زیرا کشورهایی که تاکنون با وجود تحریمهای یکجانبه آمریکا روابط محدودی داشتند (مانند روسیه، چین یا برخی کشورهای آسیایی)، در برابر قطعنامههای شورای امنیت با محدودیتهای حقوقی بیشتری روبهرو میشوند. بازگشت تحریمهای چندجانبه همچنین میتواند دست کشورهای اروپایی را در مذاکرات بازتر کند و ایران را به موضع دفاعی بکشاند.
از بُعد نظامی و امنیتی نیز، بازگشت این قطعنامهها به معنای ممنوعیت رسمی فروش سلاحهای متعارف و پیشرفته به ایران خواهد بود؛ موضوعی که میتواند روند نوسازی تجهیزات دفاعی ایران را با دشواریهای بیشتری همراه سازد. علاوه بر آن، محدودیتهای موشکی و نظارت بیشتر بر پرتابها و آزمایشهای بالستیک، قدرت مانور ایران را در منطقه کاهش میدهد.
از نظر اقتصادی، فعالشدن مکانیزم ماشه عملاً راه هرگونه سرمایهگذاری خارجی و تعامل بانکی را مسدود میکند. در شرایطی که ایران به دنبال توسعه صادرات نفت و احیای روابط تجاری است، چنین بازگشتی میتواند ضربهای سنگینتر از دوران تحریمهای یکجانبه آمریکا باشد؛ چرا که این بار پشتوانه قطعنامه شورای امنیت وجود خواهد داشت.
در نهایت، میتوان گفت مکانیزم ماشه یک شمشیر دولبه است: برای غرب، ابزاری سریع و کارآمد برای فشار بر ایران؛ و برای ایران، تهدیدی جدی که میتواند اقتصاد، سیاست و حتی راهبرد دفاعی کشور را تحت تأثیر قرار دهد. فهم این واقعیت و طراحی استراتژیهای مقابله، برای آینده امنیت ملی ایران حیاتی خواهد بود.
source